Sofokles: biografia, życie i twórczość wielkiego dramaturga

7

Sofokles, jeden z trzech najwybitniejszych tragików starożytnej Grecji, żył w okresie od około 497/496 do 406/405 roku p.n.e. W ciągu swojego niemal stuletniego życia stał się świadkiem i uczestnikiem kluczowych wydarzeń historycznych, od triumfu Greków nad Persami po zmagania wojny peloponeskiej. Wywodząc się z zamożnej rodziny, otrzymał staranne wykształcenie, co pozwoliło mu na zajęcie wysokiej pozycji w społeczeństwie ateńskim. Jako autor ponad 120 sztuk, z których do dziś zachowało się siedem, Sofokles wywarł nieoceniony wpływ na rozwój greckiej tragedii, wprowadzając innowacje formalne i tematyczne, które kształtują teatr po dziś dzień.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na rok 2024 Sofokles miałby około 2520 lat.
• Żona/Mąż: Brak informacji w źródłach.
• Dzieci: Syn Jofon (dramaturg), wnuk Sofokles (dramaturg).
• Zawód: Dramaturg, poeta tragiczny, generał, skarbnik Ateny.
• Główne osiągnięcie: Wprowadzenie trzeciego aktora na scenę, mistrzostwo w konstrukcji dramatycznej, autor arcydzieł takich jak „Król Edyp” i „Antygona”.

Podstawowe informacje o Sofoklesie

Sofokles, urodzony około 497/496 roku p.n.e. w Hippeios Colonus w Attyce, to postać monumentalna w historii literatury i teatru. Jego życie, trwające około 90–92 lata, zakończyło się zimą 406/405 roku p.n.e. w Atenach. Okres ten był czasem dynamicznych przemian w Grecji, a sam Sofokles aktywnie uczestniczył w życiu publicznym swojego miasta. Jako syn zamożnego właściciela fabryki zbrojeń, posiadał stabilne podstawy ekonomiczne, które umożliwiły mu zdobycie wszechstronnego wykształcenia i ugruntowanie znaczącej pozycji społecznej. Wraz z Ajschylosem i Eurypidesem, Sofokles tworzy panteon najwybitniejszych tragików starożytności.

Długie i bogate życie

Dane biograficzne

Sofokles urodził się około 497/496 roku p.n.e. w Hippeios Colonus w Attyce. Jego życie trwało niemal sto lat, zakończone zimą 406/405 roku p.n.e. w Atenach. Okres ten obejmował kluczowe wydarzenia historyczne Grecji, od zwycięstw militarnych po długotrwałe konflikty. Pochodzenie z zamożnej rodziny, której ojciec prowadził fabrykę zbrojeń, zapewniło mu stabilność finansową, niezbędną do zdobycia wszechstronnego wykształcenia i zajęcia znaczącej pozycji w społeczeństwie ateńskim. Jego twórczość jako tragika, obok Ajschylosa i Eurypidesa, stanowi fundament greckiej literatury.

Życie rodzinne

Pod koniec życia Sofoklesa pojawiły się doniesienia o próbie uznania go przez synów za niezdolnego do zarządzania majątkiem. Według przekazów, sam dramaturg obronił się przed zarzutami, recytując fragment swojej niedokończonej sztuki „Edyp w Kolonos”, co miało świadczyć o jego bystrości umysłu. Sofokles miał syna imieniem Jofon, który kontynuował tradycję rodzinną, zostając dramaturgiem. Podobnie jego wnuk, również nazwany Sofoklesem (syn Aristona), podążył śladami dziada i ojca, również zajmując się tworzeniem dramatów.

Relacje z synami i proces o niepoczytalność

Pod koniec swojego długiego życia, Sofokles stanął w obliczu próby ze strony własnych synów, którzy mieli dążyć do uznania go przed sądem za niezdolnego do samodzielnego zarządzania majątkiem. Dramaturg wykazał się jednak niezwykłą błyskotliwością; na rozprawie miał odczytać fragment swojej nowej sztuki „Edyp w Kolonos”, dowodząc tym samym swojej pełnej sprawności umysłowej i oddalając wszelkie zarzuty.

Potomstwo i kontynuacja tradycji

Sofokles doczekał się potomstwa, w tym syna Jofona, który sam został uznanym dramaturgiem. Tradycję rodzinną kontynuował również wnuk Sofoklesa, syn Aristona, który również poświęcił się twórczości literackiej w dziedzinie dramatu. Ta kontynuacja rodzinnej tradycji świadczy o silnych więzach i pasji do teatru przekazywanej z pokolenia na pokolenie.

Preferencje i życie intymne

Według dzieła Atenajosa „Uczta mędrców”, Sofokles miał być znany z zamiłowania do młodych chłopców. Wzmianki o jego życiu intymnym obejmują anegdoty, takie jak flirt z usługującym chłopcem podczas sympozjum czy historia o utracie płaszcza na rzecz młodzieńca poza murami miasta. Te opowieści rzucają światło na pewne aspekty jego życia osobistego, choć należy pamiętać o charakterze starożytnych źródeł.

Relacje z Eurypidesem

Sofokles i Eurypides, mimo że byli rywalami na scenie, utrzymywali relacje naznaczone wzajemnymi docinkami. Gdy Eurypides miał drwić z Sofoklesa po incydencie z kradzieżą płaszcza przez młodzieńca, Sofokles odpowiedział mu złośliwą elegią, zarzucając mu brak sprytu i wytykając jego własne niedostatki. Te wzajemne przepychanki świadczą ożywionej atmosferze rywalizacji artystycznej tamtych czasów.

Kariera dramatyczna i osiągnięcia

Spektakularny debiut i zwycięstwo nad mistrzem

Pierwszy wielki triumf artystyczny Sofokles odniósł w 468 roku p.n.e. podczas Wielkich Dionizji. Jego debiut okazał się spektakularny, gdyż zdołał pokonać panującego wówczas mistrza tragedii, Ajschylosa. Według przekazów Plutarcha, okoliczności tego zwycięstwa były nietypowe, gdyż sędziami konkursu byli dowódcy wojskowi, zwani strategoi. To wydarzenie zapoczątkowało okres dominacji Sofoklesa na ateńskiej scenie teatralnej.

Niespotykana dominacja w konkursach

Przez blisko 50 lat Sofokles cieszył się niespotykaną dominacją w ateńskich konkursach teatralnych. Brał udział w około 30 konkursach, obejmujących zarówno Dionizje, jak i Lenaje, z których wygrał aż 24 razy. Nigdy nie zajął miejsca niższego niż drugie, co świadczy o jego niezmiennie wysokiej pozycji i uznaniu wśród publiczności oraz krytyków. Jego twórczość stanowiła o sile i renomie ateńskiego teatru przez kilka dekad.

Imponująca płodność literacka

Dorobek literacki Sofoklesa jest imponujący – w ciągu swojego życia napisał ponad 120 sztuk. Niestety, do czasów współczesnych w pełnej formie przetrwało jedynie siedem jego dzieł. Są to: „Ajas”, „Antygona”, „Trachinki”, „Król Edyp”, „Elektra”, „Filoktet” oraz „Edyp w Kolonos”. Te zachowane arcydzieła stanowią fundament greckiej tragedii i są do dziś wystawiane na scenach całego świata, świadcząc o ponadczasowości jego talentu.

Innowacje w strukturze dramatu

Sofoklesowi przypisuje się znaczące innowacje w strukturze dramatu greckiego. Najważniejszą z nich jest wprowadzenie trzeciego aktora na scenę. Ten krok zrewolucjonizował teatr, ograniczając rolę chóru i tworząc większe możliwości dla rozwoju złożonych konfliktów między postaciami. Wprowadzenie trzeciego aktora pozwoliło na bardziej dynamiczną interakcję i pogłębienie psychologii bohaterów, co miało fundamentalne znaczenie dla rozwoju tragedii.

Wkład w scenografię

Według Arystotelesa, Sofoklesowi przypisuje się wprowadzenie „skenographii”, czyli malowania dekoracji i scenografii. Choć inne źródła, takie jak dzieło Witruwiusza, przypisują ten wynalazek Agatarchosowi z Samos, tradycja wiąże z Sofoklesem rozwój wizualnej strony teatru. Zastosowanie malowanych dekoracji z pewnością wzbogaciło doświadczenie widza i przyczyniło się do realizmu przedstawień.

Najważniejsze dzieła Sofoklesa – lista

• Ajas
• Antygona
• Trachinki
• Król Edyp
• Elektra
• Filoktet
• Edyp w Kolonos

Działalność publiczna i polityczna

Rola w życiu Aten po bitwie pod Salaminą

W 480 roku p.n.e., jako młody człowiek, Sofokles odegrał ważną rolę w celebrowaniu zwycięstwa Greków nad Persami w bitwie pod Salaminą. Został wybrany do poprowadzenia peanu – chóralnej pieśni do bogów – która miała upamiętnić to doniosłe wydarzenie. Jego udział w ceremonii świadczył o jego rosnącym znaczeniu w życiu publicznym Aten już w młodym wieku.

Zarządzanie finansami miasta

W latach 443/442 p.n.e. Sofokles pełnił ważną funkcję jednego z Hellenotamiai, czyli skarbników Ateny. W tym okresie, przypadającym na czas politycznej dominacji Peryklesa, jego zadaniem było zarządzanie finansami miasta, co świadczy o zaufaniu, jakim obdarzano go w kręgach władzy.

Kariera wojskowa jako generał

W 441 roku p.n.e. Sofokles został wybrany jednym z dziesięciu generałów (strategoi) ateńskich. Służył u boku Peryklesa podczas kampanii przeciwko Samos. Legenda głosi, że stanowisko to otrzymał dzięki sukcesowi swojej sztuki „Antygona”, co podkreślało jego wpływ i prestiż, łącząc karierę artystyczną z wojskową.

Służba w czasach kryzysu

W 411 roku p.n.e., po katastrofalnej klęsce wyprawy sycylijskiej, Ateny znajdowały się w głębokim kryzysie. W tym trudnym okresie Sofokles został wybrany do rady komisarzy (probouloi). Zadaniem tej rady było opanowanie sytuacji w mieście w trudnych czasach wojny peloponeskiej, co pokazuje jego zaangażowanie w służbę publiczną nawet w obliczu największych wyzwań.

Chronologia działalności publicznej i politycznej

Religia i działalność społeczna

Przyjęcie kultu Asklepiosa

W 420 roku p.n.e. Sofokles odegrał znaczącą rolę w wprowadzeniu kultu boga Asklepiosa do Aten. Wówczas bóg ten nie posiadał jeszcze własnej świątyni, a Sofokles gościł wizerunek Asklepiosa w swoim własnym domu. Ten gest świadczy o jego wysokim statusie religijnym i zaufaniu, jakim darzono go w kwestiach wiary.

Pośmiertny kult i przydomek

Za swoje zasługi religijne, w tym za przyjęcie boga Asklepiosa do swojego domu, Ateńczycy po śmierci nadali Sofoklesowi pośmiertny przydomek „Dexion”, co oznacza „Odbiorca” lub „Przyjmujący”. Był on czczony jako heros, co świadczy o trwałym szacunku i pamięci, jaką zachował w kulturze ateńskiej.

Najważniejsze dzieła Sofoklesa

Cykl tebański

Cykl tebański stanowi kluczowy element twórczości Sofoklesa, opierając się na mitach związanych z Tebami. W jego skład wchodzą trzy arcydzieła tragedii greckiej, które do dziś stanowią fundament kanonu literackiego.

Król Edyp

„Król Edyp” jest powszechnie uznawany za szczytowe osiągnięcie gatunku tragedii. Arystoteles w swojej „Poetyce” wskazał to dzieło jako doskonały przykład konstrukcji dramatycznej, podkreślając jego złożoność i mistrzostwo w budowaniu napięcia. Sztuka zgłębia tragiczne losy Edypa, który nieświadomie wypełnia przepowiednię.

Antygona

„Antygona” porusza fundamentalny konflikt między prawem państwowym a boskim. Tytułowa bohaterka staje przed tragicznym wyborem: posłuszeństwo wobec dekretu Kreona zakazującego grzebania zdrajcy czy wypełnienie obowiązku wobec zmarłego brata i nakazów boskich. Konsekwencją jej wyboru jest samobójcza śmierć, co czyni sztukę studium moralności i lojalności.

Edyp w Kolonos

„Edyp w Kolonos” to ostatnia sztuka Sofoklesa, która miała swoją premierę po jego śmierci w 401 roku p.n.e., wystawiona przez jego wnuka. Dramat opisuje przybycie wygnanego i oślepionego Edypa do świętego miejsca w Kolonos, gdzie znajduje on ukojenie i godne zakończenie swojego burzliwego życia. Sztuka ta stanowi pożegnanie z postacią, która od lat fascynowała tragika.

Ciekawostki i legendy o śmierci

Śmierć Sofoklesa stała się przedmiotem licznych legend i apokryficznych opowieści. Jedna z nich głosi, że dramaturg zmarł z wysiłku, próbując wyrecytować bardzo długie zdanie z „Antygony” bez przerwy na oddech. Inna wersja sugeruje, że niefortunnie zadławił się winogronem podczas ateńskiego festiwalu Antesteria. Trzecia popularna anegdota twierdzi, że Sofokles zmarł z radości po ogłoszeniu zwycięstwa jego ostatniej sztuki w konkursie dramatycznym podczas Wielkich Dionizji.

Eulogia pośmiertna

Kilka miesięcy po śmierci Sofoklesa, komik w swojej sztuce „Muzy” napisał o nim pochlebną eulogię. Opisał go jako człowieka szczęśliwego, utalentowanego, twórcę wielu dobrych tragedii, który zakończył życie dobrze, nie zaznając nieszczęścia. Ta pośmiertna ocena podkreślała jego długie i udane życie, naznaczone sukcesami artystycznymi i społecznymi.

Sofokles, jako jeden z filarów greckiej tragedii, pozostawił po sobie dziedzictwo o nieocenionej wartości. Jego innowacje formalne, głębokie studium ludzkiej psychiki i moralności oraz mistrzostwo w konstrukcji dramatu wciąż inspirują i poruszają widzów i czytelników na całym świecie. Jego życie, łączące geniusz artystyczny z aktywnym zaangażowaniem w życie publiczne, stanowi przykład wszechstronnego obywatela i artysty, którego wpływ na kulturę jest niekwestionowany.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Sophocles