Molier: Biografia francuskiego komediopisarza klasycyzmu – Skąpiec

7

Jean-Baptiste Poquelin, znany światu jako Molière, urodził się w Paryżu 15 stycznia 1622 roku. Jest uznawany za jednego z największych mistrzów francuskiej komedii i reformatora teatru. Jego wpływ na język francuski jest tak znaczący, że jest on często określany mianem „języka Moliera”. Po porzuceniu drogi prawniczej i założeniu własnej trupy teatralnej, zdobył uznanie i protekcję króla Ludwika XIV, co umożliwiło mu stworzenie dzieł, które do dziś zachwycają swoją aktualnością i kunsztem.

Na styczeń 2026 roku Jean-Baptiste Poquelin miałby 404 lata. Choć jego prawdziwe nazwisko brzmiało Jean-Baptiste Poquelin, wybrał pseudonim artystyczny, który na zawsze wpisał się w historię światowej literatury i teatru. Jako syn królewskiego tapicera, wychowywał się w zamożnej rodzinie mieszczańskiej, jednak jego prawdziwe powołanie odnalazł na scenie. Jego życie, choć naznaczone trudnościami i kontrowersjami, było nieustannym dążeniem do artystycznej doskonałości i satyrycznego spojrzenia na ludzkie przywary.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na styczeń 2026 roku miałby 404 lata.
• Żona/Mąż: Armande Béjart
• Dzieci: Trójka z Armande Béjart, z których większość zmarła w niemowlęctwie.
• Zawód: Dramatopisarz, aktor, dyrektor teatru.
• Główne osiągnięcie: Reformator francuskiej komedii, autor ponadczasowych arcydzieł teatralnych.

Kim był Molière?

Prawdziwe nazwisko, data urodzenia i pochodzenie

Prawdziwe nazwisko tego wybitnego twórcy brzmiało Jean-Baptiste Poquelin. Urodził się w Paryżu, a jego chrzest odbył się 15 stycznia 1622 roku. W styczniu 2026 roku minęłoby 404 lata od jego narodzin. Pochodził z zamożnej paryskiej rodziny mieszczańskiej, co zapewniało mu dostęp do dobrej edukacji i ułatwiło start w życiu zawodowym. Jego ojciec, Jean Poquelin, pełnił funkcję królewskiego tapicera, co sugeruje stabilną pozycję społeczną rodziny.

Pseudonim artystyczny i jego znaczenie

Przyjęcie pseudonimu artystycznego „Molière” nastąpiło około 1645 roku. Decyzja ta była prawdopodobnie motywowana chęcią ochrony dobrego imienia rodziny, zwłaszcza ojca, przed społecznym piętnowaniem zawodu aktora, który w XVII wieku był wciąż uważany za niegodny. Pseudonim ten stał się synonimem mistrzostwa w gatunku komedii i do dziś jest symbolem francuskiego teatru.

Wykształcenie i początkowe plany zawodowe

Jean-Baptiste Poquelin odebrał staranne wykształcenie. Uczęszczał do prestiżowego jezuickiego Collège de Clermont w Paryżu, gdzie zdobył solidne podstawy wiedzy humanistycznej. Następnie, zgodnie z wolą ojca, studiował prawo w Orleanie. Jednakże, jego prawdziwe powołanie leżało w sztuce. Porzucenie kariery prawniczej na rzecz teatru było aktem odwagi i determinacji.

Status narodowy i wpływ na język francuski

Molière jest postacią o fundamentalnym znaczeniu dla kultury francuskiej. Jego wpływ na kształtowanie i rozwój języka francuskiego jest tak wielki, że jest on często określany mianem „języka Moliera” (la langue de Molière). Jest powszechnie uznawany za jednego z najwybitniejszych pisarzy w historii literatury światowej, a jego sztuki nadal stanowią trzon repertuaru Comédie-Française, najstarszego i najbardziej prestiżowego teatru we Francji.

Życie prywatne Moliera

Relacje z rodzicami i wczesne lata

Molier stracił matkę, Marie Cressé, w wieku zaledwie 10 lat, w 1632 roku. Jego relacje z ojcem, Jeanem Poquelinem, choć początkowo zgodne z jego oczekiwaniami zawodowymi, nie wydają się być szczególnie bliskie w późniejszym okresie życia. Utrata matki w młodym wieku mogła mieć wpływ na jego późniejsze zainteresowanie dynamiką rodziny i relacjami międzyludzkimi.

Rodzinny przydomek „Le Nez”

Jednym z bardziej intymnych szczegółów z życia prywatnego Moliera jest jego rodzinny przydomek „Le Nez” (Nos). Według anegdoty, pokojówka nazwała go tak zaraz po narodzinach, zwracając uwagę na kształt jego nosa. Ten drobny, choć charakterystyczny szczegół, dodaje ludzkiego wymiaru postaci wielkiego artysty.

Małżeństwo z Armande Béjart

20 lutego 1662 roku Molière poślubił Armande Béjart, aktorkę z jego trupy. Oficjalnie uważał ją za swoją młodszą siostrę, jednakże krążyły plotki, że Armande mogła być jego nieślubną córką, co rodziło kontrowersje i plotki o kazirodztwie, wykorzystywane przez jego przeciwników.

Potomstwo

Z małżeństwa z Armande Béjart Molière miał troje dzieci. Niestety, dwoje z nich zmarło w niemowlęctwie: syn Louis w 1664 roku oraz drugi syn, Pierre, w 1672 roku. Jedynie córka, Esprit Madeleine Poquelin, przeżyła do dorosłości. Brak potomstwa, które dożyłoby późniejszego wieku, stanowiło z pewnością bolesne doświadczenie dla artysty.

Wieloletnia partnerka i wspólniczka – Madeleine Béjart

Przed ślubem z Armande, Molière przez wiele lat był związany z aktorką Madeleine Béjart. To właśnie ona, wraz z nim, założyła w 1643 roku teatr Illustre Théâtre. Madeleine odegrała kluczową rolę w jego życiu zawodowym i osobistym, towarzysząc mu przez trudne lata wędrówek po prowincji. Ich bliska współpraca była fundamentem dla jego późniejszych sukcesów.

Kariera zawodowa Moliera

Początki kariery i bankructwo Illustre Théâtre

W 1643 roku Jean-Baptiste Poquelin, inwestując swoje oszczędności, założył wraz z Madeleine Béjart teatr Illustre Théâtre. Niestety, przedsięwzięcie okazało się finansową klapą i zbankrutowało w 1645 roku, pozostawiając Moliera z długiem. Konsekwencją bankructwa był krótki, 24-godzinny pobyt w więzieniu za długi.

Lata na prowincji (1645–1658)

Po wyjściu z więzienia Molière spędził około 12 lat jako wędrowny aktor, podróżując po francuskich prowincjach. Okres ten był niezwykle ważny dla jego rozwoju artystycznego. Szlifował tam swój warsztat komediowy, czerpiąc inspirację z włoskiej Commedia dell’arte i jednocześnie rozwijając własny styl. Lata te pozwoliły mu na doskonalenie umiejętności aktorskich i dogłębne obserwacje społeczne.

Przełom przed królem Ludwikiem XIV

Przełomowym momentem w karierze Moliera był występ przed królem Ludwikiem XIV w Luwrze 24 października 1658 roku. Trupa zaprezentowała tragedię Corneille’a „Nikomed” oraz własną farsę „Zakochany lekarz”. Sukces farsy u króla zaowocował przyznaniem trupie tytułu „Troupe de Monsieur”, co otworzyło im drzwi do dworu królewskiego.

Oficjalny autor dworski i Trupa Królewska

Dzięki protekcji Filipa I, księcia Orleanu, Molière stał się oficjalnym autorem rozrywek dworskich. Jego zespół teatralny zyskał później prestiżowy tytuł „Troupe du Roi” (Trupa Królewska) i stałą pensję od króla. To umocniło jego pozycję i zapewniło środki na dalszy rozwój twórczości, czyniąc go integralną częścią dworskiego życia kulturalnego.

Osiągnięcia i innowacje Moliera

Królewska pensja i patronat

Molière otrzymał najwyższe możliwe wyróżnienie w postaci bezpośredniego patronatu Ludwika XIV. Król nie tylko finansował jego działalność artystyczną, ale także wielokrotnie stawał w jego obronie podczas ataków ze strony konserwatywnych środowisk. Król był nawet ojcem chrzestnym jego pierwszego syna, co świadczy o głębokiej więzi i uznaniu.

Innowacja gatunkowa: comédie-ballet

Molière jest uznawany za twórcę innowacyjnego gatunku teatralnego zwanego comédie-ballet. Ten gatunek, powstały we współpracy z kompozytorem Jean-Baptiste Lullym, łączył dialog dramatyczny z elementami tańca i muzyki. Pierwszym znaczącym dziełem tego typu były „Nieznośni” (Les Fâcheux) z 1661 roku.

Majątek i finanse Moliera

Królewskie stanowisko dziedziczne

Jeszcze przed pełnym zaangażowaniem w teatr, w 1641 roku, Molière przejął od ojca stanowisko „valet de chambre ordinaire et tapissier du Roi”. Praca ta, choć wymagała jedynie trzech miesięcy aktywności w roku, przynosiła mu roczną pensję i liczne lukratywne kontrakty. To stanowisko stanowiło jego pierwsze znaczące źródło dochodu i zabezpieczenie finansowe.

Dochody z działalności teatralnej

Po powrocie do Paryża w 1658 roku, sytuacja finansowa Moliera uległa znaczącej poprawie dzięki sukcesom komercyjnym jego sztuk. Jego talent do tworzenia komedii, które trafiały w gusta szerokiej publiczności, w połączeniu z królewskim patronatem, zapewniły mu stabilność finansową.

Zdrowie i śmierć Moliera

Choroba zawodowa

Przez wiele lat Molière cierpiał na gruźlicę płuc. Intensywne tempo pracy, obejmujące dyrekcję teatru, aktorstwo i pisanie, znacząco nasilało jego chorobę. Ciągłe zaangażowanie w różne aspekty produkcji teatralnych odbijało się negatywnie na jego zdrowiu.

Legendarna śmierć na scenie

Molière zmarł 17 lutego 1673 roku, kilka godzin po występie w swojej ostatniej sztuce „Chory z urojenia”. Podczas grania roli Argana, doznał ataku kaszlu i krwotoku, ale mimo to dokończył spektakl. Po powrocie do domu jego stan gwałtownie się pogorszył i zmarł bez sakramentów. Ze względu na status aktora, początkowo odmówiono mu pochówku na cmentarzu, co było powszechną praktyką w tamtych czasach. Dopiero interwencja króla pozwoliła na cichy pogrzeb.

Kontrowersje i skandale związane z twórczością Moliera

Zakaz wystawiania „Świętoszka”

Sztuka „Tartuffe” (1664), w której Molière piętnował religijną hipokryzję, wywołała ostrą reakcję Kościoła katolickiego i wpływowych organizacji. Pod naciskiem środowisk religijnych król Ludwik XIV musiał nałożyć na sztukę oficjalny zakaz, który trwał przez kilka lat. Ten skandal pokazał, jak odważnie Molière podejmował tematy kontrowersyjne.

Skandal wokół „Szkoły żon”

Premiera sztuki „Szkoła żon” w 1662 roku wywołała tzw. „wojnę komiczną”. Krytycy zarzucali Molièrowi niemoralność treści. W odpowiedzi na te ataki, Molière napisał błyskotliwą jednoaktówkę „Krytyka Szkoły żon”, która stanowiła jego obronę i dowód literackiego geniuszu. Sztuka ta ukazywała złożoność ludzkich relacji i obyczajów.

Konflikt z dawnym patronem

Armand, książę Conti, który niegdyś wspierał Moliera, po zarażeniu się syfilisem stał się religijnym fanatykiem. Dołączył do grona wrogów dramaturga, atakując go za rzekomą bezbożność. Ten przykład pokazuje, jak zmienne mogą być losy i jak dawne wsparcie może przerodzić się w otwartą wrogość.

Ważne daty w życiu i karierze Moliera

Dzieła Moliera – przegląd

Twórczość Moliera obejmuje szeroki wachlarz komedii, które do dziś bawią i skłaniają do refleksji. Poniżej przedstawiono kilka jego najbardziej znanych sztuk:

• „Szkoła żon” (L’École des femmes) – 1662 r.
• „Tartuffe, czyli Świętoszek” (Le Tartuffe ou L’Imposteur) – 1664 r.
• „Don Juan, czyli Kamienna Uczta” (Dom Juan ou Le Festin de pierre) – 1665 r.
• „Mizantrop” (Le Misanthrope) – 1666 r.
• „Skąpiec” (L’Avare) – 1668 r.
• „Mieszczanin szlachcicem” (Le Bourgeois gentilhomme) – 1670 r.
• „Chory z urojenia” (Le Malade imaginaire) – 1673 r.

Warto wiedzieć: Molière, mistrz francuskiej komedii, swoimi dziełami wywarł trwały wpływ na rozwój teatru europejskiego, łącząc elementy farsy, satyry społecznej i psychologicznej głębi postaci.

Jean-Baptiste Poquelin, znany jako Molière, pozostaje jedną z najbardziej wpływowych postaci w historii teatru, którego dzieła, pełne błyskotliwego humoru i przenikliwej obserwacji ludzkiej natury, nie tracą na aktualności. Jego talent do ukazania uniwersalnych ludzkich słabości, w połączeniu z mistrzostwem formy, zapewnił mu miejsce w panteonie najwybitniejszych twórców literackich wszech czasów.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Moli%C3%A8re