Masaccio: Quattrocento, Trójca i Wygnanie z Raju – mistrz włoskiego fresku

8

Masaccio, właściwie Tommaso di Ser Giovanni di Simone Cassai, urodził się 21 grudnia 1401 roku i zmarł w drugiej połowie 1428 roku, mając zaledwie 26 lat. Jest on jedną z najwybitniejszych postaci wczesnego renesansu we włoskim malarstwie, którego przełomowe techniki malarskie, w tym zastosowanie perspektywy linearnej i realistyczne operowanie światłocieniem, na zawsze odmieniły oblicze sztuki. Jego dzieła, stworzone w krótkim, lecz niezwykle płodnym okresie aktywności, wywarły fundamentalny wpływ na rozwój malarstwa, stanowiąc kamień milowy dla kolejnych pokoleń artystów.

Jego ojciec, Giovanni di Simone Cassai, był notariuszem, a matka, Jacopa di Martinozzo, pochodziła z rodziny karczmarzy. Ojciec zmarł, gdy Masaccio miał zaledwie pięć lat, a w tym samym roku urodził się jego młodszy brat, Giovanni, który również został malarzem. Mimo przedwczesnej śmierci, Masaccio zdążył stworzyć arcydzieła, które do dziś są studiowane i podziwiane, a jego wpływ na sztukę jest niepodważalny.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na grudzień 1401 roku miał 0 lat; w 1428 roku zmarł w wieku 26 lat.
• Żona/Mąż: Brak informacji o małżeństwie.
• Dzieci: Brak informacji o dzieciach.
• Zawód: Malarz.
• Główne osiągnięcie: Zrewolucjonizowanie malarstwa poprzez zastosowanie perspektywy linearnej i realizmu światłocieniowego, co zapoczątkowało wczesny renesans.

Podstawowe informacje o Masaccio

Masaccio, którego pełne imię i nazwisko brzmiało Tommaso di Ser Giovanni di Simone Cassai, urodził się w Castel San Giovanni di Altura (obecnie San Giovanni Valdarno) w Toskanii. Pseudonim „Masaccio” jest zdrobnieniem od jego imienia Maso (skrót od Tommaso), które miało lekko pejoratywny wydźwięk, sugerując „niezdarnego” lub „niechlujnego” Tomka, być może w kontraście do jego współpracownika Masolina, którego imię oznaczało „delikatnego” Tomka. Warto zaznaczyć, że nazwisko rodowe „Cassai” nawiązywało do tradycji rodzinnych związanych z tworzeniem skrzyń.

Artysta zmarł w Rzymie w drugiej połowie 1428 roku, nie dożywszy 27. urodzin. Przyczyny jego przedwczesnej śmierci pozostają nieznane, choć pojawiały się spekulacje o otruciu. Już 7 stycznia 1422 roku Masaccio został zarejestrowany jako niezależny mistrz w prestiżowej gildii malarzy we Florencji, co świadczy o jego wczesnym uznaniu i samodzielności artystycznej.

Rodzina i życie prywatne Masaccio

Ojciec Masaccia, Giovanni di Simone Cassai, pełnił funkcję notariusza. Jego matka, Jacopa di Martinozzo, pochodziła z rodziny karczmarzy. Niestety, Masaccio wcześnie stracił ojca – zmarł on w 1406 roku, gdy artysta miał zaledwie pięć lat. W tym samym roku urodził się jego młodszy brat, Giovanni, który również wybrał ścieżkę malarstwa i zyskał przydomek „Lo Scheggia”. Życie prywatne Masaccia, podobnie jak jego kariera, było intensywne, lecz krótkie.

Kariera i twórczość Masaccio

Masaccio jest powszechnie uznawany za jednego z głównych innowatorów malarstwa okresu Quattrocento, który zapoczątkował rewolucję w sposobie przedstawiania przestrzeni i postaci ludzkich. Jako jeden z pierwszych artystów gruntownie zastosował w swoich pracach zasady linearnej perspektywy, tworząc iluzję głębi i trójwymiarowości na płaskiej powierzchni. Równie przełomowe było wykorzystanie techniki chiaroscuro, czyli kontrastowego operowania światłem i cieniem, które nadawało jego postaciom realistyczną masę, objętość i monumentalność, odchodząc od płaskości i dekoracyjności stylu gotyku międzynarodowego na rzecz humanizmu i naturalizmu.

W początkach swojej kariery Masaccio współpracował z bardziej doświadczonym malarzem, Masolino da Panicale. Ich wspólne dzieła, takie jak „Dziewica z Dzieciątkiem i św. Anną” (ok. 1424 r.), ukazują odmienne style: Masaccio tworzył solidne, przyziemne postacie, podczas gdy Masolino preferował styl bardziej delikatny i linearny. Ta współpraca była jednak dla obu artystów cennym doświadczeniem i okazją do wymiany artystycznych wizji.

Freski w Kaplicy Brancaccich

Najważniejszym etapem kariery Masaccia i kamieniem milowym w historii sztuki stały się freski wykonane w Kaplicy Brancaccich w kościele Santa Maria del Carmine we Florencji. Rozpoczęte w 1424 roku, prace te obejmowały m.in. słynny fresk „Grosz czynszowy”. W tym dziele Masaccio zademonstrował niezwykłą umiejętność przedstawiania postaci rzucających cienie zgodnie z kierunkiem światła wpadającego do kaplicy, co stanowiło przełom w zakresie realizmu przestrzennego i narracyjnego. Freski w Kaplicy Brancaccich stały się miejscem studiów dla wielu pokoleń artystów, odnajdujących w nich fundamenty renesansowego malarstwa.

W ramach prac w Kaplicy Brancaccich, Masaccio stworzył również fresk „Wygnanie z raju” (1426–1427). W tym dziele artysta przedstawił Adama i Ewę w sposób niezwykle emocjonalny i naturalistyczny, ukazując ich rozpacz i wstyd. Zastosowanie skrótów perspektywicznych i odważne przedstawienie nagich postaci było w tamtym czasie rzadkością i wywarło ogromny wpływ na późniejszą twórczość, w tym na dzieła Michała Anioła. Fresk ten, mimo późniejszych kontrowersji i ingerencji, pozostaje świadectwem geniuszu Masaccia w oddawaniu ludzkich emocji i anatomii.

Ołtarz z Pizy (Pisa Altarpiece)

19 lutego 1426 roku Masaccio przyjął zlecenie na wykonanie wielkiego ołtarza dla kościoła Santa Maria Maggiore w Pizie. Niestety, Ołtarz z Pizy został rozproszony w XVIII wieku, a do dziś zachowało się jedynie kilkanaście z pierwotnych paneli. Pomimo fragmentarycznego zachowania, dzieło to było ważnym elementem dorobku Masaccia, prezentującym jego umiejętności w tworzeniu monumentalnych kompozycji ołtarzowych i dalszym rozwoju jego stylu.

Arcydzieło „Trójca Święta”

Jednym z najsłynniejszych i najbardziej wpływowych dzieł Masaccia jest fresk „Trójca Święta”, namalowany około 1427 roku w kościele Santa Maria Novella we Florencji. Jest to najstarszy zachowany obraz, który w pełni i systematycznie wykorzystuje zasady perspektywy linearnej, prawdopodobnie opracowane we współpracy z architektem Filippo Brunelleschim. Widoczne do dziś ślady po gwoździu w ścianie, służącym do wyznaczania linii perspektywy, świadczą o precyzji i innowacyjności pracy artysty. Pod freskiem znajduje się przejmujący element memento mori – wizerunek szkieletu na sarkofagu z inskrypcją: „Byłem tym, czym wy jesteście, a czym jestem ja, wy też będziecie”. Ten element miał przypominać wiernym o kruchości życia ziemskiego i konieczności refleksji nad własnym losem.

Osiągnięcia i uznanie Masaccio

Giorgio Vasari, jeden z najważniejszych biografów artystów renesansu, uznał Masaccia za najlepszego malarza swojego pokolenia, doceniając jego niezwykłą umiejętność naśladowania natury i wprowadzania realizmu do malarstwa. Po śmierci artysty, Filippo Brunelleschi miał krótko stwierdzić: „Ponieśliśmy wielką stratę”, co podkreślało znaczenie Masaccia dla ówczesnego świata sztuki. Jest on powszechnie uważany za artystę, który faktycznie zapoczątkował wczesny włoski renesans w malarstwie, odchodząc od dekoracyjnego stylu gotyku na rzecz humanizmu, trójwymiarowości i realizmu.

Wpływ Masaccia był tak znaczący, że Vasari wymienia długą listę artystów, którzy studiowali jego dzieła w Kaplicy Brancaccich. Wśród nich znaleźli się między innymi Leonardo da Vinci, Perugino, Rafael Santi oraz Michał Anioł. Ich późniejsze prace często nosiły ślady inspiracji płynących z innowacyjnych rozwiązań stylistycznych i technicznych, które Masaccio wprowadził do malarstwa. Dzięki temu dziedzictwu, Masaccio na zawsze zapisał się w historii jako jeden z fundamentów sztuki zachodniej.

Kontrowersje i losy dzieł

Zniszczenie i cenzura

Nie wszystkie dzieła Masaccia przetrwały w nienaruszonej formie. Jedno z jego ważnych dzieł, fresk upamiętniający konsekrację kościoła Santa Maria del Carmine z 1422 roku, znany jako „Sagra”, został zniszczony pod koniec XVI wieku podczas przebudowy klasztoru. Dziś znamy go jedynie z rysunków, w tym prac Michała Anioła. Innym przykładem ingerencji jest fresk „Wygnanie z raju” (1426–1427), z którego podczas renowacji w latach 80. XX wieku usunięto domalowane w późniejszych wiekach liście figowe, które zasłaniały nagość Adama i Ewy. Ta decyzja przywróciła pierwotną wizję artysty, podkreślając jego odważne podejście do przedstawiania ludzkiego ciała.

Polityczne uszkodzenia

Istnieją sugestie, że fresk „Wskrzeszenie syna Teofila” mógł zostać celowo uszkodzony w XV wieku. Powodem miało być zawarcie w nim portretów rodziny Brancaccich, którzy w tamtym okresie byli uznawani za wrogów potężnego rodu Medyceuszy. Pokazuje to, jak sztuka mogła być uwikłana w polityczne rozgrywki i jak dzieła mogły podlegać działaniom mającym na celu ich zniszczenie lub modyfikację ze względów politycznych.

Ciekawostki i dziedzictwo

Metoda pracy nad perspektywą

Podczas tworzenia „Trójcy Świętej” w kościele Santa Maria Novella we Florencji, Masaccio zastosował innowacyjną metodę pracy z perspektywą. Wbił gwóźdź w ścianę w punkcie zbiegu, poniżej podstawy krzyża, i przywiązał do niego sznurki, a odciski tych sznurków w świeżym tynku pozwoliły na wyznaczenie idealnych linii perspektywy. Jest to fascynujący dowód na jego precyzję i inżynieryjne podejście do malarstwa.

Memento Mori

Pod freskiem „Trójcy Świętej” znajduje się przejmujący wizerunek szkieletu na sarkofagu. Inskrypcja w języku włoskim głosi: „Byłem tym, czym wy jesteście, a czym jestem ja, wy też będziecie”. Ten element, będący klasycznym przykładem memento mori, miał przypominać wiernym o marności życia ziemskiego i konieczności refleksji nad własnym losem i zbawieniem.

Wpływ na gigantów sztuki

Dzieła Masaccia, szczególnie te z Kaplicy Brancaccich, stanowiły żywą szkołę dla wielu późniejszych mistrzów. Giorgio Vasari wymienia długą listę artystów, którzy studiowali jego prace, w tym takich gigantów jak Leonardo da Vinci, Perugino, Rafael Santi oraz Michał Anioł. Ich późniejsze dzieła noszą wyraźne ślady inspiracji płynących z innowacyjnych rozwiązań stylistycznych i technicznych, które Masaccio wprowadził do malarstwa.

Egzotyczne detale

Na obrazie z 1426 roku przedstawił Dziewicę Maryję z nimbem (aureolą) zawierającym elementy pseudo-arabskie. Ten szczegół świadczy o ówczesnych wpływach kulturowych i o otwartości artysty na różnorodne inspiracje, które przenikały do sztuki florenckiej w okresie wczesnego renesansu.

Chronologia życia i kariery Masaccia

Podsumowując, Masaccio był malarzem, którego innowacyjne techniki i głębokie zrozumienie ludzkiej formy wyznaczyły nowy kierunek dla sztuki renesansowej. Jego krótka, lecz niezwykle płodna kariera pozostawiła po sobie dzieła o fundamentalnym znaczeniu, które nadal inspirują i budzą podziw, utrwalając jego pozycję jako jednego z największych mistrzów w historii malarstwa.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Masaccio