Béla Bartók: folklor i biblioteka muzyczna XX wieku

8

Béla Bartók, urodzony 25 marca 1881 roku, to postać, której nazwisko jest nierozerwalnie związane z rewolucją w muzyce XX wieku oraz z głębokim zakorzenieniem w węgierskiej tradycji ludowej. Uznawany za jednego z najwybitniejszych kompozytorów w historii Węgier, obok Franza Liszta, Bartók był również cenionym wirtuozem pianina i pionierem etnomuzykologii. Jego życie, naznaczone wczesną stratą ojca, dwoma małżeństwami i głębokim zaangażowaniem w dokumentowanie muzyki ludowej, zaowocowało unikalną syntezą folkloru, klasycyzmu i modernizmu w jego przełomowych dziełach. Na wiosnę 2024 roku Béla Bartók miałby 143 lata.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na wiosnę 2024 roku miałby 143 lata.
• Żona/Mąż: Marta Ziegler (pierwsza żona), Ditta Pásztory (druga żona).
• Dzieci: Béla Bartók Jr. (syn z pierwszego małżeństwa).
• Zawód: Kompozytor, pianista, etnomuzykolog.
• Główne osiągnięcie: Stworzenie unikalnej syntezy muzyki ludowej i nowoczesnych technik kompozytorskich, wpływ na rozwój etnomuzykologii.

Kim był Béla Bartók?

Béla Viktor János Bartók, znany na całym świecie jako Béla Bartók, to postać o niezwykłej multidyscyplinarności, która na zawsze odcisnęła swoje piętno na historii muzyki. Uznawany za jednego z najważniejszych kompozytorów XX wieku, Bartók, wraz z Franzem Lisztem, stanowi kluczowy element narodowej tożsamości muzycznej Węgier. Jego działalność wykraczała poza komponowanie – był również wybitnym pianistą i prekursorem etnomuzykologii. Badania naukowe Bartóka nad muzyką ludową położyły podwaliny pod współczesną muzykologię porównawczą, otwierając nowe ścieżki analizy i rozumienia dziedzictwa kulturowego.

Artysta urodził się 25 marca 1881 roku w banackim mieście Nagyszentmiklós, które w tamtym okresie należało do Królestwa Węgier, a dziś znajduje się na terenie Rumunii (Sânnicolau Mare). Jego życie zakończyło się 26 września 1945 roku w Nowym Jorku, w wieku 64 lat. Tuż przed śmiercią, w 1945 roku, Bartók otrzymał obywatelstwo amerykańskie, choć jego serce nigdy nie znalazło pełnego ukojenia w Stanach Zjednoczonych.

Podstawowe informacje biograficzne

Pełne nazwisko artysty w zapisie węgierskim brzmi Bartók Béla Viktor János. Jego narodziny miały miejsce 25 marca 1881 roku w Nagyszentmiklós (obecnie Sânnicolau Mare w Rumunii), mieście położonym w regionie Banat, wówczas części Królestwa Węgier. Béla Bartók jest postacią o ogromnym znaczeniu historycznym i narodowym dla Węgier, powszechnie uznawanym za jednego z najważniejszych kompozytorów XX wieku. Jego dorobek artystyczny, obok twórczości Franza Liszta, stanowi fundament narodowej tożsamości muzycznej tego kraju.

Pochodzenie i tożsamość narodowa

Bartók Béla Viktor János urodził się w mieście Nagyszentmiklós, które w chwili jego narodzin, 25 marca 1881 roku, znajdowało się w granicach Królestwa Węgier. Obecnie miejscowość ta leży na terytorium Rumunii. Pomimo tego, że pochodził z regionu, który z czasem stał się częścią innego państwa, Bartók był głęboko związany z węgierską kulturą i tożsamością. Wraz z Franzem Lisztem, stanowi centralną postać węgierskiej muzyki, a jego twórczość jest nierozerwalnie związana z narodowym dziedzictwem.

Kariera i multidyscyplinarność

Béla Bartók był postacią wszechstronną, wykraczającą poza tradycyjne ramy artystyczne. Choć świat najczęściej kojarzy go jako wybitnego kompozytora, jego talent objawiał się również w wirtuozerskiej grze na fortepianie. Równie ważnym, jeśli nie przełomowym, aspektem jego działalności była pionierska praca w dziedzinie etnomuzykologii. Jego systematyczne, analityczne badania muzyki ludowej nie tylko wzbogaciły wiedzę o folklorze, ale również położyły fundamenty pod rozwój współczesnej muzykologii porównawczej. Ta multidyscyplinarność sprawiła, że Bartók pozostaje postacią o wyjątkowym znaczeniu w historii kultury.

Śmierć i obywatelstwo

Béla Bartók zmarł 26 września 1945 roku w Nowym Jorku, w wieku 64 lat. Warto odnotować, że tuż przed śmiercią, w 1945 roku, uzyskał obywatelstwo amerykańskie. Mimo formalnego przyjęcia amerykańskiego obywatelstwa, kompozytor nigdy nie odczuwał pełnego poczucia przynależności do Stanów Zjednoczonych, co świadczy o jego głębokich korzeniach i przywiązaniu do ojczyzny.

Życie prywatne Béla Bartók

Życie osobiste Béla Bartóka było naznaczone zarówno tragedią, jak i burzliwymi zmianami. Wczesna utrata ojca wpłynęła na jego dzieciństwo, zmuszając rodzinę do częstych przeprowadzek. Z czasem, w dorosłym życiu, kompozytor dwukrotnie wstępował w związki małżeńskie, doświadczając przy tym znaczących różnic wieku z partnerkami. Jego światopogląd również ewoluował, przechodząc od wychowania religijnego do ateizmu, a następnie do przyjęcia unitarianizmu. Te osobiste doświadczenia niewątpliwie kształtowały jego wrażliwość i twórczość.

Rodzina i wczesne lata

Dzieciństwo Béla Bartóka zostało naznaczone głęboką stratą. Ojciec kompozytora, również noszący imię Béla i pełniący funkcję dyrektora szkoły rolniczej, zmarł nagle w 1888 roku. To tragiczne wydarzenie miało znaczący wpływ na siedmioletniego wówczas chłopca, jego siostrę Erzsébet oraz matkę, zmuszając ich do częstych przeprowadzek i niepewnego życia.

Małżeństwa

Pierwszym małżonkiem Béla Bartóka była Marta Ziegler, którą poślubił w 1909 roku, mając 28 lat. Jego wybranka miała wówczas zaledwie 16 lat. Ich związek trwał blisko 15 lat. Zaledwie dwa miesiące po formalnym zakończeniu pierwszego małżeństwa, w 1923 roku, 42-letni wówczas Bartók ożenił się ponownie. Jego drugą żoną została Ditta Pásztory, jego studentka fortepianu, która miała 19 lat. Oświadczyny miały miejsce zaledwie dziesięć dni przed ceremonią ślubną.

Z pierwszego małżeństwa z Martą Ziegler Béla Bartók miał syna, również o imieniu Béla.

Zmiany światopoglądowe i religijne

Choć Béla Bartók został wychowany w tradycji katolickiej, jego poglądy ewoluowały wraz z wiekiem. We wczesnej dorosłości kompozytor stał się ateistą. Następnie, w 1916 roku, dokonał publicznego przejścia na unitarianizm, co świadczy o jego poszukiwaniach duchowych i intelektualnych.

Twórczość i działalność naukowa Béla Bartók

Dorobek artystyczny Béla Bartóka jest niezwykle bogaty i zróżnicowany, łącząc w sobie innowacyjność z głębokim szacunkiem dla tradycji. Jego talent muzyczny objawił się już we wczesnym dzieciństwie, a późniejsze badania nad muzyką ludową stały się kluczowym elementem jego artystycznej tożsamości. Bartók nie tylko tworzył arcydzieła, ale również rewolucjonizował sposób zbierania i analizowania materiałów folklorystycznych, używając nowoczesnych wówczas technologii. Jego dzieła operowe i baletowe, choć czasem kontrowersyjne, do dziś pozostają ważnym elementem światowego repertuaru.

Początki talentu muzycznego

Béla Bartók wykazywał niezwykły talent muzyczny od najmłodszych lat. Już jako niemowlę potrafił rozróżniać rytmy taneczne, jeszcze zanim nauczył się mówić pełnymi zdaniami. W wieku zaledwie 4 lat grał 40 utworów na pianinie, a jego pierwszy publiczny koncert odbył się, gdy miał 11 lat. Ten wczesny rozwój muzyczny zapowiadał przyszłego wirtuoza i kompozytora.

Etnomuzykologia i badania folklorystyczne

Przełomowym momentem w karierze Bartóka było usłyszenie pieśni z Siedmiogrodu, śpiewanych przez nianię Lidi Dósy w 1904 roku. To wydarzenie zainspirowało go do poświęcenia się badaniom folkloru. Wspólnie z Zoltánem Kodályem, Bartók udowodnił, że prawdziwa muzyka węgierska opiera się na skalach pentatonicznych, a nie na popularnych wówczas stylizacjach cygańskich. Ich praca naukowa miała ogromne znaczenie dla zrozumienia i ochrony autentycznego węgierskiego dziedzictwa muzycznego.

Innowacje w zbieraniu materiałów muzycznych

Béla Bartók był jednym z czołowych kolekcjonerów terenowych w pierwszej połowie XX wieku. Wykorzystywał fonograf do precyzyjnego i obiektywnego rejestrowania pieśni ludowych, co stanowiło znaczący postęp w metodologii badań etnomuzycznych. Jego zainteresowania badawcze nie ograniczały się jedynie do muzyki węgierskiej. Bartók dokumentował również folklor słowacki, rumuński, bułgarski, a nawet podróżował do Algierii (w 1913 roku) i Turcji (w 1936 roku) w celach badawczych, gromadząc bogaty i zróżnicowany materiał.

Najważniejsze dzieła: opera i balet

W dorobku Béla Bartóka znajduje się jedna opera, zatytułowana „Zamek Sinobrodego” (1911). Dzieło to, choć dziś uznawane za arcydzieło, początkowo zostało odrzucone w konkursie jako nienadające się na scenę. Kompozytor stworzył również cenione balety, takie jak „Drewniany książę” oraz „Cudowny mandaryn”. Premiera tego drugiego była opóźniana ze względu na jego kontrowersyjną treść seksualną, co świadczy o odważnym charakterze twórczości Bartóka.

Dojrzały styl kompozytorski i jego synteza

Twórczość Béla Bartóka stanowi unikalną syntezę muzyki ludowej, elementów klasycyzmu i modernizmu. W jego dojrzałym stylu można odnaleźć głębokie zrozumienie tradycyjnych melodii i rytmów, przetworzonych za pomocą nowatorskich technik kompozytorskich. Do jego najwybitniejszych osiągnięć należą: „Muzyka na instrumenty strunowe, perkusję i celestę” (1936), „Koncert na orkiestrę” oraz cykl sześciu kwartetów smyczkowych. Te dzieła są świadectwem jego geniuszu i innowacyjnego podejścia do muzyki.

Kariera edukacyjna i artystyczna Béla Bartók

Droga artystyczna i edukacyjna Béla Bartóka była intensywna i obfitowała w kluczowe kontakty oraz formacyjne doświadczenia. Studia w prestiżowej Akademii Muzycznej w Budapeszcie, pod okiem wybitnych pedagogów, pozwoliły mu rozwinąć warsztat pianistyczny i kompozytorski. Poznanie Zoltána Kodálya okazało się początkiem wieloletniej przyjaźni i owocnej współpracy. Działalność pedagogiczna stanowiła ważny element jego kariery, pozwalając na stabilizację finansową i poświęcenie się tworzeniu. Wczesne inspiracje artystyczne, od Richarda Straussa po Claude’a Debussy’ego, kształtowały jego unikalny język muzyczny.

Studia i mentorzy

W latach 1899–1903 Béla Bartók studiował w Królewskiej Akademii Muzycznej w Budapeszcie. Kształcił się pod okiem Istvána Thomána, ucznia samego Franza Liszta, oraz Jánosa Koesslera. To właśnie w murach Akademii poznał Zoltána Kodálya, który stał się jego dozgonnym przyjacielem i współpracownikiem. Okres studiów był kluczowy dla rozwoju jego talentu muzycznego i ukształtowania artystycznych przekonań.

Działalność pedagogiczna

Przez wiele lat Béla Bartók pełnił funkcję profesora pianina w Akademii Muzycznej im. Liszta w Budapeszcie. Ta stabilna posada pozwoliła mu na ograniczenie męczących tras koncertowych, dając więcej czasu na komponowanie i badania naukowe. Jego praca pedagogiczna przyczyniła się do kształtowania kolejnych pokoleń muzyków i utrwalenia jego wpływu na węgierską scenę muzyczną.

Wpływy artystyczne

Na wczesnym etapie swojej kariery kompozytorskiej, Béla Bartók czerpał silne inspiracje z twórczości Richarda Straussa. Później jego uwaga skierowała się ku muzyce Claude’a Debussy’ego. Nuty francuskiego mistrza zostały przywiezione mu z Paryża przez jego przyjaciela, Zoltána Kodálya, co świadczy o wzajemnym wsparciu i wymianie artystycznej między dwoma wybitnymi węgierskimi kompozytorami.

Finanse i majątek Béla Bartók

Kwestia sytuacji materialnej Béla Bartóka, zwłaszcza w okresie jego pobytu w Stanach Zjednoczonych, często budziła spekulacje. Wbrew powszechnym mitom, kompozytor nie umarł w nędzy, choć jego finanse były niepewne. Otrzymywał stypendium badawcze z Columbia University, co stanowiło istotne wsparcie. Należy jednak pamiętać o jego niezwykłej dumie; Bartók często odmawiał bezpośredniej pomocy finansowej od przyjaciół, preferując akceptowanie zleceń lub opieki medycznej opłacanej przez ASCAP. To świadczy o jego niezależności i silnym charakterze.

Sytuacja materialna w Stanach Zjednoczonych

Wbrew niektórym powszechnym przekonaniom, Béla Bartók nie zmarł w całkowitej nędzy podczas swojego pobytu w Stanach Zjednoczonych. Jego sytuacja finansowa była niepewna, jednak otrzymywał stypendium badawcze z Columbia University, co stanowiło znaczącą pomoc. Ten fakt podważa mity o jego skrajnym ubóstwie w ostatnich latach życia.

Dochody i duma

Béla Bartók był człowiekiem niezwykle dumnym i ceniącym sobie niezależność. Często odmawiał bezpośredniej pomocy finansowej od swoich przyjaciół, która mogłaby być postrzegana jako forma litości. Akceptował natomiast wsparcie w formie zleceń artystycznych lub opieki medycznej, opłacanej przez organizację ASCAP. Ta postawa świadczy o jego silnym charakterze i pragnieniu zachowania godności.

Kontrowersje i postawa polityczna Béla Bartók

Béla Bartók był nie tylko wybitnym artystą, ale również człowiekiem o silnych przekonaniach politycznych i moralnych. Jego sprzeciw wobec faszyzmu i sojuszu Węgier z Osi był wyraźny i konsekwentny. Odmówił koncertowania w nazistowskich Niemczech i zerwał współpracę z tamtejszym wydawcą po dojściu Hitlera do władzy w 1933 roku. Jego testament zawierał niezwykłe zastrzeżenie, dotyczące nazewnictwa ulic na Węgrzech, co podkreśla jego antytotalitarną postawę. Kompozytor musiał również mierzyć się z naciskami cenzury ze strony reżimu Horthy’ego.

Sprzeciw wobec faszyzmu

Béla Bartók był zagorzałym przeciwnikiem faszyzmu i polityki sojuszu Węgier z państwami Osi. Po objęciu władzy przez Adolfa Hitlera w Niemczech w 1933 roku, Bartók zdecydowanie odmówił koncertowania na terenie tego kraju i zerwał współpracę z niemieckim wydawcą. Jego postawa stanowiła wyraz sprzeciwu wobec narastającego totalitaryzmu w Europie.

Niezwykły testament

W swoim testamencie sporządzonym w 1940 roku, Béla Bartók zawarł niezwykłe i symboliczne zastrzeżenie. Zgodnie z jego wolą, żadna ulica ani plac na Węgrzech nie mogły nosić jego imienia tak długo, jak długo istnieją tam miejsca nazwane na cześć Adolfa Hitlera lub Benito Mussoliniego. Ten zapis stanowił wyraz jego głębokiego sprzeciwu wobec reżimów totalitarnych.

Problemy z cenzurą

Po rewolucji 1919 roku, reżim Horthy’ego wywierał na Béla Bartóka naciski w celu usunięcia nazwiska librecisty Béli Balázsa z jego opery „Zamek Sinobrodego”. Balázs, ze względu na swoje pochodzenie żydowskie, znajdował się na czarnej liście reżimu, co stanowiło wyraz dyskryminacji i próbę wpływania na sztukę przez władzę.

Ciekawostki z życia Béla Bartók

Życie Béla Bartóka obfitowało nie tylko w dokonania artystyczne i naukowe, ale również w nietypowe pasje i zainteresowania. Poza światem muzyki, jego serce biło mocniej dla przyrody, a w szczególności dla kolekcjonowania owadów, czym zajmował się z wielkim zaangażowaniem, gromadząc imponującą kolekcję okazów. Jego podróże i kontakty z innymi kulturami również pozostawiły ślad w jego życiu, czego przykładem jest zachwyt nad kulturą katalońską podczas wizyty w Barcelonie.

Pasje pozamuzyczne

Poza swoją fundamentalną pasją do muzyki, Béla Bartók miał jeszcze jedno, równie silne zainteresowanie: przyrodę. Jego szczególną fascynację budziło kolekcjonowanie owadów. Zgromadził on ogromną i cenną kolekcję okazów, co świadczy o jego wszechstronności i zamiłowaniu do świata naturalnego.

Zainteresowania kulturowe

Podczas jednej ze swoich podróży do Barcelony, która miała miejsce w 1927 roku, Béla Bartók uległ fascynacji tradycyjnym tańcem katalońskim, zwanym sardana. Jego zainteresowanie nie ograniczyło się jedynie do obserwacji; kompozytor zbierał szczegółowe dane techniczne dotyczące budowy lokalnych instrumentów dętych, co świadczy o jego dociekliwości i chęci zgłębiania tajników różnych kultur.

Chronologia życia i twórczości Béla Bartók

Poniższa tabela przedstawia kluczowe daty i wydarzenia z życia oraz kariery Béla Bartóka, ilustrując jego rozwój artystyczny i naukowy na przestrzeni lat.

Najważniejsze dzieła Béla Bartók

Twórczość Béla Bartóka obejmuje szerokie spektrum gatunków muzycznych. Poniżej przedstawiono wybór jego najbardziej znaczących dzieł, które ugruntowały jego pozycję jako jednego z kluczowych kompozytorów XX wieku.

• „Zamek Sinobrodego” (opera, 1911)
• „Drewniany książę” (balet)
• „Cudowny mandaryn” (balet)
• „Muzyka na instrumenty strunowe, perkusję i celestę” (1936)
• „Koncert na orkiestrę”
• Cykl sześciu kwartetów smyczkowych

Kluczowe fakty biograficzne

Warto wiedzieć: Béla Bartók urodził się w 1881 roku, a zmarł w 1945 roku, co oznacza, że jego życie przypadło na okres burzliwych zmian w Europie i na świecie.

Warto wiedzieć: Jego prawdziwe nazwisko to Bartók Béla Viktor János, co podkreśla jego silne korzenie węgierskie.

Béla Bartók był nie tylko kompozytorem, ale również wirtuozem pianina, co pozwalało mu na bezpośrednie interpretowanie własnych dzieł i dzielenie się muzyką z publicznością. Jego działalność jako etnomuzykologa, polegająca na systematycznym badaniu i dokumentowaniu muzyki ludowej, stanowiła fundament jego unikalnego języka muzycznego. Studia w Królewskiej Akademii Muzycznej w Budapeszcie, gdzie poznał Zoltána Kodálya, były kluczowe dla jego rozwoju artystycznego.

Zmarł w Nowym Jorku w 1945 roku, ale jego dziedzictwo, jako jednego z największych kompozytorów XX wieku, pozostaje żywe i inspirujące dla kolejnych pokoleń. Kluczowe dla jego twórczości było połączenie muzyki ludowej z nowoczesnymi formami, co doprowadziło do powstania dzieł o uniwersalnym przesłaniu.

Béla Bartók udowodnił, że głębokie korzenie w folklorze mogą być fundamentem dla innowacyjnej i uniwersalnej sztuki, która rezonuje z ludźmi na całym świecie.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/B%C3%A9la_Bart%C3%B3k